ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ - Γράφει ο Βασίλειος Π. Κονιτσιώτης

Οι παράγοντες που βοήθησαν το Ελληνικό Γένος να συγκροτηθεί και αντισταθεί κατά την διάρκεια της δουλείας τετρακοσίων χρόνων στον ανατολίτη κατακτητή, είναι η εκκλησία, η κοινή γλώσσα, ο χώρος και ο λαός με την ιστορική συνέχεια και τον μεγάλο διαχρονικό πολιτισμό, οι πατροπαράδοτοι θεσμοί και παραδόσεις, η συλλογική μνήμη του κοινού παρελθόντος και οι αυτές ελπίδες και ενοράσεις για το μέλλον. Ο Ελληνικός διαφωτισμός που άνθησε το δεύτερο κυρίως ήμισυ του 18ου αιώνα (1750) και μέχρι την έναρξη της Ελληνικής Επαναστάσεως (1821), έφερε μαζί με την εμπορική αναγέννηση και τον υλικό πλούτο στους υπόδουλους, αλά άνοιξε συγχρόνως και τους μεγάλους εμπορικούς δρόμους, θαλάσσιους και χερσαίους των Βαλκανίων, όπου δεν διακινούντο μόνο τα εμπορεύματα, αλά διοχετεύονταν και οι ιδέες του Διαφωτισμού. Οι εκπρόσωποι του Ελληνικού Διαφωτισμού διαμόρφωσαν με την σειρά τους το πνευματικό υπόβαθρο επάνω στο οποίο στηρίχτηκε ο Αγώνας για την Ανεξαρτησίας της Ελλάδος. Πρόδρομος του Ελληνικού Διαφωτισμού υπήρξε ο Εθνομάρτυρας Ρήγας Φεραίος (1757-1798), ο οποίος υπήρξε και αυθεντικός επαναστάτης. Οραματίστηκε την λευτεριά όλων των υπόδουλων λαών των Βαλκανίων σε μια Δημοκρατική Κοινοπολιτεία με την ονομασία «Ελληνική Δημοκρατία». Η περίφημη επαναστατική του προκήρυξη, ο καταστατικός χάρτης, το πραγματικά αξιοθαύμαστο έργο του, η Χάρτα, αποτέλεσε το έναυσμα και άναψε την σπίθα του ξεσηκωμού των σκλαβωμένων λαών της Βαλκανικής. Ο Θούριος δε του Ρήγα ήταν το βάλσαμο στις καρδιές των σκλαβωμένων Ελλήνων και ο κρυφός πόθος για την ώρα του ξεσηκωμού. Ιδίως η τελευταία περίοδος του Ελληνικού Διαφωτισμού είναι γεμάτη από μεγάλα έργα, όπως σχολεία, εκδόσεις και μεγάλη πνευματική κίνηση. Η νέα εμπορική τάξη υπηρετεί και συντηρεί το παιδευτικό κίνημα. Μεγάλες και οργανωμένες εκδοτικές προσπάθειες πραγματοποιούνται από πλούσιους εμπόρους, όπως οι Ζωσιμάδες. Οι ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού και η ελληνική διασπορά, είναι οι πυρήνες εντός των οποίων αναπτύσσονται με γοργό ρυθμό προγράμματα για την πνευματική, πολιτιστική και πολιτική ανάπτυξη του Έθνους. Από εκεί κατάλληλα διοχετεύονται στον ελληνικό χώρο. Τα Γιάννινα έπαιξαν πρωτεύοντα ρόλο την εποχή του Ελληνικού διαφωτισμού και διατήρησαν ακέραιο το Εθνικό φρόνημα στους υπόδουλους. Κύριος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο οποίος αρχίζει συστηματικά την μεγάλη του εκδοτική προσπάθεια. Μέσα στα πλαίσια του παιδευτικού προγραμματισμού τοποθετεί ο Κοραής και την έκδοση περιοδικού γιατί πιστεύει πως θα συντελέσει αποφασιστικά και γρήγορα στον φωτισμό του Γένους. Έτσι εκδίδεται στην Βιέννη το 1811 από τον Αρχιμανδρίτη Άνθιμο Γαζή η έκδοση του «Λογίου Ερμή».

Συνδετικός κρίκος το περιοδικό αυτό για τους υπόδουλους Έλληνες και γ’ αυτούς που ζούσαν στο εξωτερικό. Η τάση των νέων Ελλήνων να δίνουν αρχαία ονόματα στα παιδιά τους συνέδεσε ψυχικά την αρχαιότητα με την εποχή. Αρχαιοελληνικά ονόματα δίνουν επίσης στα καράβια τους. Το έργο του Αδαμαντίου Κοραή κατέχει εξέχουσα θέση και συνέβαλε τα μέγιστα στην παίδευση των Ελλήνων και στην μόρφωση του Γένους.

Άλλη εξέχουσα μορφή του Ελληνικού Διαφωτισμού υπήρξε ο Ευγένιος Βούλγαρης. Πνεύμα οξύ και εύστροφο με πλούσια επιστημονική και φιλοσοφική μόρφωση, άνθρωπος με ποικίλα ενδιαφέροντα, πολυγνώστης, καλύπτει την περίοδο εκείνη με την συγγραφική του εργασία το μεγάλο κενό των γραμμάτων (1716-1806). Μεγάλος Διδάσκαλος του Γένους, επιδόθηκε από νωρίς στα Γράμματα, και συνετέλεσε, όσο λίγοι, στην πνευματική ανάπτυξη της αναγεννώμενης φυλής. Πολυγραφότατος, άφησε πάμπολλα και ποικιλότατης ύλης έργα και μεταφράσεις σε γλώσσα άλλοτε αρχαϊζουσα, άλλοτε απλουστέρα. Από τα έργα του κυριώτερα είναι η «Λογική», «Στοιχεία μαθηματικών», «Περί του συστήματος του Παντός» και πολλά άλλα. Έτερος εξέχων του Διαφωτισμού υπήρξε ο Ιώσηπος Μοισφόδακας (1725-1800). Διψασμένος για παιδεία, ταξίδεψε μέσα και έξω από την Ελλάδα για να μορφωθεί. Πίστευε σε μια ανανέωση της ιδέας με προγράμματα διδασκαλίας προσαρμοσμένα στα ευρωπαϊκά πρότυπα και στις απαιτήσεις της εποχής. Διορίζεται από τον ηγεμόνα της Βλαχίας Δ/ντής της Ακαδημίας του Ιασίου. Διδάσκει φιλοσοφία, κλασσικά κείμενα και φιλοσοφία, όχι με την λογική αλά με τα Μαθηματικά. Μεταφράζει την «Ηθική φιλοσοφία» του Ιταλού Φιλοσόφου MURATORI και δημοσιεύει την πραγματεία του «Περί Παίδων Αγωγής η Παιδαγωγία».

Άλλος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού  υπήρξε ο Δημήτριος Καταρτζής (1730-1807). Ο Δημήτριος Καταρτζής ή Φωτιάδης, γεννήθηκε στην πόλη. Εκεί μεγάλωσε και σπούδασε. Στο Βουκουρέστι όπου πήγε κατέλαβε υψηλά δικαστικά αξιώματα και τιμήθηκε με τον τίτλο του Μεγάλου Λογοθέτη της Βλαχίας. Οι σύγχρονοί του τον τιμούσαν βαθύτατα. Τον ονόμαζαν «Μαικήνα των σοφών της Βλαχίας» και «Σεβάσμιο Πατριάρχη των Λογίων». Η ακτινοβολία του υπήρξε μεγάλη και είναι αισθητή σε πολλούς εκπροσώπους της Εθνικής Παλιγγενεσίας.. Θετική μέριμνά του η κοινή προκοπή. Την πρότασή του για την προκοπή του Γένους, την διατύπωνε με τα ακόλουθα: «Αν θέλουμε με θεμέλιο να το κατορθώσουμε αυτό, πρέπει να ενώσουμε την δύναμή μας πολλοί να μεταφράζουμε στ’ απλά ελληνικά, κάθε χρήσιμο βιβλίο. Να διαδοθούν τα σχολεία, να συσταθούν υποτροφίες και φυτώρια δασκάλων, να συγχρονισθεί η παιδεία, να εκλαϊκευθούν προ πάντων οι επιστήμες να φέρουμε το ταλαίπωρο Γένος, την Ελληνικήν Παιδείαν και την μάθησιν της Ευρώπης». Σημαντικοί επίσης εκπρόσωποι του Ελληνικού Διαφωτισμού ήταν ο Δ. Φιλιππίδης και Γ. Κωνσταντάς. Οι ανωτέρω βρίσκονται στις Ηγεμονίες στα 1780-1790 και μαζί με μια ομάδα νέων, ανάμεσα στους οποίους και ο Ρήγας, αποτελούν τον «κύκλο» του Καταρτζή». Αυτός στάθηκε για τους Δημητριείς (με αυτό το όνομα θα υπογράψουν στα 1791 τον πρώτο τους πνευματικό μόχθο, την «Νεώτερη Γεωγραφία») εμπνευστής και οδηγός τους. Πηγές για την συγγραφή υπήρξαν οι αρχαίοι Έλληνες γεωγράφοι, ιδίως ο Στράβων και ο Παυσανίας. Το έργο τους χαρακτηρίστηκε σαν κείμενο φωτεινό και ισάξιο με το Υπόμνημα του Κοραή και σχεδόν ισότιμο με τη «Νομαρχία». Είναι ένα από τα πιο σημαντικά βιβλία του Διαφωτισμού.

Η «Ελληνική Νομαρχία» αποτελεί λόγον σπουδαίον περί Ελευθερίας συντεθείς και εκδοθείς προς ωφέλεια των Ελλήνων παρά Ανωνύμου Έλληνος στην Ιταλία το έτος 1806.

«Η Ελληνική Νομαρχία» αναφέρει πως οι Έλληνες στις αρχές του 19ου αιώνα είναι πια ώριμοι για να διεκδικήσουν την ελευθερία τους. Τις ελπίδες τους και την αυτοπεποίθησή τους, τις εκφράζει ένα φιλελεύθερο κείμενο με τον τίτλο «Ελληνική Νομαρχία» που δημοσιεύθηκε ανώνυμα οκτώ χρόνια περίπου μετά τον θάνατο του Ρήγα και των συντρόφων του και 15 χρόνια πριν από την Ελληνική Επανάσταση. Κατά καιρούς, υποστηρίχθηκε, πως συγγραφέας ήταν ο Σπυρίδων Σπάχος από τα Γιάννενα ή ο Ιωάννης Κωλέττης, Ηπειρώτης και αυτός ή κάποιος γιατρός από την Κόρινθο ονόματι Γεώργιος Καλαμάς. Πάντως ο συγγραφέας της υπήρξε άνθρωπος φωτισμένος και πατριώτης. Το κείμενο είναι γραμμένο με μεγάλη αρετή, δύναμη και ενέργεια και γέμει αγνού ιδεαλισμού. Το ηθικό βάρος και η βαθιά πίστη του ανθρώπου που το έγραψε δείχνει μια μύηση στο πνεύμα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, προικισμένου με μάτι καθαρό και οξύ, με ευγένεια ψυχική και γενναιότητα. Σκοπός του είναι να κάνει ένα μάθημα πολιτικής αγωγής, αξιοπρέπειας και εθνικής υπερηφάνειας.

Στηλιτεύει τον δεσποτισμό, το καθεστώς όπου ο Νόμος γίνεται αυθαίρετη βούληση ενός βίαιου άρχοντα. Μόνη Σωτηρία είναι οι Νόμοι όταν επιβάλλονται σε όλους, άρχοντες και αρχομένους. Ο Νόμος! Μόνο αυτός εξασφαλίζει την ελευθερία γιατί κατά βάθος Νόμος και Ελευθερία συμπίπτουν. Ο ανώνυμος συγγραφέας αφιερώνει το έργο του στον Ρήγα. Στην συνέχεια απευθύνεται στον αναγνώστη, επικαλείται τα διδάγματα της ιστορίας, κάνει μια θεώρηση των ελεεινών συνθηκών της ζωής των ραγιάδων και καλεί τους Έλληνες να επιστρέψουν στην Ελλάδα, Ακόμη τους συμβουλεύει να μην περιμένουν από τους ξένους την λευτεριά τους, αλλά να στηριχτούν στις δικές τους δυνάμεις γιατί το Έθνος προχώρησε εις τα μαθήματα και διαθέτει πολεμιστές ήρωες. Τηλαυγής φάρος το Γνωμικό του επιφανούς της εποχής του Διαφωτισμού Κωνσταντίνου Κούμα (1777-1836)! «Είναι αδύνατον να υποταχθή λαός χωρίς να θέλη! Όστις μπορεί ν’ αποθάνη δεν εμπορεί να βιασθή».

 

Ετικέτες (ελεύθερη σήμανση)